اختلال دو قطبی در کودکان، یکی از چالشهای پیچیده و کمتر شناختهشده در سلامت روان است که با تغییرات شدید خلقوخو، از شیدایی و نشاط بیش ازحد تا افسردگی عمیق، شناخته میشود. این تغییرات، نه تنها زندگی کودک را تحت تأثیر قرار میدهند، بلکه میتوانند بر خانواده و محیط اطراف او نیز اثرات چشمگیری بگذارند. فهمیدن نشانهها، دلایل و راههای مدیریت این اختلال در کودکان میتواند به والدین و متخصصان کمک کند تا گامهای مؤثری برای بهبود زندگی این کودکان بردارند.
به گزارش پایگاه خبری سازمان نظام روانشناسی و مشاوره ایران، اختلال دو قطبی در کودکان که به انگلیسی به آن bipolar disorder in children میگویند، یک اختلال روانی پیچیده است که موجب تغییرات شدید در خلق و خو، رفتار و سطح انرژی کودکان میشود. این نوسانات غیرعادی، میتوانند تا جایی پیش بروند که کودک در انجام کارهای روزمره مانند: ارتباط با همسالان، تحصیل و مدیریت هیجانات دچار مشکل شود. این اختلال با دورههایی از افسردگی و شیدایی شناخته میشود؛ بهطوری که در مرحلهی افسردگی، کودک ممکن است بهشدت احساس ناامیدی کند، حتی افکار خودکشی داشته باشد و در مرحله شیدایی، رفتارهای غیرعادی و شادی افراطی از خود نشان دهد.
عوامل متعددی میتوانند در بروز اختلال دو قطبی در کودکان و نوجوانان نقش داشته باشند. این بیماری گاهی در خانوادههایی که سابقه اختلال دو قطبی دارند، بیشتر دیده میشود و به نظر میرسد که ژنتیک میتواند ریسک ابتلا را افزایش دهد؛ اما عوامل ژنتیکی تنها دلیل بروز این اختلال نیستند.
رویدادهای منفی زندگی، از دست دادن یکی از اعضای خانواده، تجربه آسیبهای شدید روحی یا استرسهای مداوم نیز میتوانند در بروز اختلال دو قطبی موثر واقع شوند. این تفاوت در عوامل تاثیرگذار، اختلال دو قطبی را از دیگر بیماریها همچون اختلال شخصیت خودشیفته که علتهای پیچیده و متفاوتی دارد، متمایز میکند. محققان هنوز بهطور کامل نمیتوانند توضیح دهند که چرا برخی کودکان دچار اختلال دو قطبی میشوند؛ اما با افزایش آگاهی از عوامل خطر و نشانهها، امکان مدیریت این اختلال به شکل موثرتری فراهم میشود.
علائم اختلال دو قطبی در کودکان
اختلال شخصیت دو قطبی در کودکان، با دورههای مشخص انواع افسردگی و شیدایی همراه است و هر یک از این دورهها میتواند با علائم ویژهای ظاهر شود.
علائم دورههای افسردگی شدید در کودکان
کاهش علاقه به فعالیتهای لذتبخش: کودک به راحتی دچار کسالت میشود و انگیزهای برای سرگرمیهای مورد علاقهاش ندارد.
احساس آشفتگی و بیقراری: این موضوع یکی از علائم افسردگی است . کودک میتواند به محرکهای کوچک واکنش شدیدی نشان دهد و تحریکپذیری بالایی داشته باشد.
- تغییرات در اشتها: به شکل کاهش یا افزایش قابل توجه اشتها ظاهر میشود.
- اختلالات خواب: کودک ممکن است بیش از حد بخوابد یا اصلاً نخوابد.
- کاهش انرژی روزانه: معمولاً کودکان انرژی و شادابی کمتری دارند.
- بیعلاقگی به فعالیتهای مهم گذشته: فعالیتهایی که زمانی برای او جذاب بودند، اکنون اهمیتی ندارند.
- گوشهگیری و انزوا: تمایل به تنهایی و اجتناب از جمع.
- حساسیت به شکست و انتقاد: حتی انتقادهای کوچک میتواند احساسات شدیدی در او ایجاد کند.
- کاهش عملکرد تحصیلی: ناتوانی در تمرکز و یادگیری به کیفیت تحصیلی او آسیب میزند.
- احساسات منفی نسبت به خود: کودک احساس ارزشمندی نمیکند و نسبت به خود دید منفی دارد.
- احساس گناه و بیارزشی: ممکن است خود را برای مشکلات سرزنش کند.
- سرعت پایین در انجام کارها: فعالیتهای روزمرهاش را بهکندی و بدون انگیزه انجام میدهد.
- افکار آسیبرسان: کودک ممکن است افکار خودکشی یا تمایل به آسیب رساندن به دیگران داشته باشد.
- نارضایتی و گریههای مکرر: احساس غم و اشکهای بیدلیل و تکراری.
- شکایت از دردهای جسمانی: ممکن است مدام از دردهایی مانند سردرد، شکمدرد یا درد عضلانی صحبت کند.
علائم دورههای شیدایی در کودکان
- سطح انرژی بسیار بالا: کودک انرژی غیرمعمول و رفتارهای افراطی نشان میدهد.
- نافرمانی و سرکشی: در برابر قوانین و درخواستها مقاومت میکند.
- کاهش نیاز به خواب: کودک با وجود خواب کم، همچنان انرژی دارد.
- عزت نفس بیش از حد و نامعقول: احساس خودبزرگبینی و اعتماد به نفس غیرواقعی.
- پرگویی و سرعت در صحبت کردن: کودک بسیار تند و پیوسته صحبت میکند که گاهی فهمیدن صحبتهایش دشوار میشود.
- فعالیتهای بیش از حد و نامتعارف: تمایل به انجام فعالیتهای زیاد، اغلب بدون توجه به عواقب.
- حواسپرتی: توجه او به راحتی به موضوعات مختلف جلب میشود.
- رفتارهای خطرناک: ممکن است به سمت رفتارهای پرخطری مانند مصرف مواد مخدر برود.
- افکار پرشکننده: ذهن او از یک ایده به ایدهای دیگر پرش میکند و افکار او پیوستگی ندارند.
تشخیص اختلال دو قطبی در کودکان
هیچ آزمایش خونی یا تصویربرداری همچون MRI نمیتواند به طور قطعی به تشخیص اختلال دو قطبی در کودکان کمک کند. پزشکان معمولاً برای رد سایر احتمالات، از آزمایشهای پزشکی برای سنجش شرایط جسمی استفاده میکنند.
روانپزشکان و روانشناسان در طول مشاوره، از والدین درباره تغییرات خلقوخو، عادات خواب، سطح انرژی و رفتار کودک اطلاعات کسب میکنند. در بسیاری از موارد، برای دریافت جزئیات بیشتر، آزمایشهایی برای بررسی مشکلات یادگیری، مهارتهای گفتاری و تفکر کودک تجویز میگردد.
درمان اختلال دو قطبی در کودکان
درمان اختلال دو قطبی در کودکان، اغلب به رویکردهای چندجانبه نیاز دارد. این رویکردها شامل دارو درمانی و رواندرمانی میشود و ترکیب این دو میتواند به تثبیت وضعیت روحی کودک و کاهش شدت علائم اختلال دو قطبی در کودکان کمک کند. هدف اصلی درمان، بهبود کیفیت زندگی کودک و کاهش رفتارهای غیرعادی و تغییرات خلقی است. در متن ذیل، به روشهای رایج درمان اختلال دو قطبی در کودکان میپردازیم:
دارو درمانی
دارو درمانی، نقش مهمی در کنترل اختلال دو قطبی دارد و با استفاده از داروهای تثبیتکننده خلقوخو، تغییرات شدید خلقی در کودک مدیریت میشود. اگرچه داروها معمولاً برای بزرگسالان تجویز میگردند؛ اما پزشک ممکن است برای کودکان و نوجوانان دوزهای کمتری را توصیه نماید. این داروها، به تعدیل علایم اختلال دو قطبی در کودکان و کنترل نوسانات شدید خلقی آنها کمک میکنند و میتوانند از عوارض ناخواسته مانند بیقراری یا افکار منفی جلوگیری نمایند.
رواندرمانی
رواندرمانی، شامل مجموعهای از تکنیکها و روشها است که به کودک کمک میکند تا احساسات و افکار خود را بهتر درک و مدیریت نماید. این شیوه درمانی، به کودکان و خانوادهها کمک میکند که در کنار هم، به شناخت بهتری ازین اختلال دست یابند و استراتژیهای موثری برای مقابله با آن بیابند. روشهای رایج در رواندرمانی شامل موارد زیر است:
آموزشهای روانی
در این روش، کودک یاد میگیرد چگونه از سلامت روان خود مراقبت کند. همانطور که تربیت بدنی به بهبود سلامت جسمی کمک میکند، آموزشهای روانی به کودک کمک میکند سلامت ذهنی خود را بهتر بشناسد و حفظ نماید.
درمانهای خانواده محور
این روش درمانی، خانواده را نیز درگیر فرآیند درمان اختلال دو قطبی در کودکان میکند. اعضای خانواده با علائم و شیوههای مدیریت اختلال دو قطبی آشنا میشوند و یاد میگیرند که چگونه به حمایت و بهبود شرایط کودک کمک کنند.
کرونوتراپی
کرونوتراپی به تنظیم چرخه خواب و بیداری کودک کمک مینماید. خواب منظم به بهبود خلقوخو و کنترل نوسانات احساسی کمک میکند، کودک هر روز در ساعت معینی میخوابد و بیدار میشود.
ریتم درمانی بین فردی و اجتماعی
این روش درمانی کودک را ترغیب میکند به اهمیت برنامهریزی روزانه و نظم در کارهای روزمره پی ببرد. رعایت نظم در مصرف داروها و کنترل موقعیتهای استرسزا از جمله مواردی است که کودک و خانواده در IPSRT میآموزند.
پیشگیری اختلال دو قطبی در کودکان
متاسفانه، تاکنون راهکار قطعی برای پیشگیری از اختلال دو قطبی وجود ندارد؛ زیرا علت دقیق این بیماری هنوز بهطور کامل شناخته نشده است. با این وجود، آگاهی والدین و حمایتهای روانی-اجتماعی میتواند نقش موثری در شناسایی و مدیریت بهموقع علائم اولیه داشته باشد. والدین میتوانند با چند اقدام ساده اما موثر، به کودک مبتلا به اختلال دو قطبی کمک کنند و شرایط او را بهبود بخشند:
- کنترل دقیق برنامه دارویی: مطمئن شوید که کودک داروهای خود را بهموقع و در دوز مناسب مصرف میکند و در صورت بروز هرگونه عوارض، با پزشک در تماس باشید.
- استفاده از تکنیکهای رواندرمانی خانوادهمحور: درمانهایی مانند خانوادهدرمانی میتواند به همدلی و حمایت خانواده کمک کرده و برای کودک محیطی امنتر فراهم نماید.
- اطلاعرسانی به معلمان: اگر معلمان کودک از وضعیت او مطلع باشند، میتوانند به او کمک کنند که بهتر با چالشهای مدرسه کنار بیاید.
- مراقبت از عوارض جانبی داروها: برخی از داروها ممکن است عوارض جانبی داشته باشند؛ والدین باید به این تغییرات توجه نمایند.
- کمک به کودک برای تنظیم ریتم روزانه: سعی کنید با او یک برنامه روزانه مشخص برای خواب، تغذیه و فعالیتهای روزمره داشته باشید. داشتن روال ثابت، میتواند به کاهش استرس و بهبود علائم کمک کند.
- شنیدن بدون قضاوت: به کودک نشان دهید که در هر شرایطی به حرفهای او گوش میدهید و او را بدون قضاوت درک میکنید؛ این کار به او کمک میکند احساس امنیت بیشتری داشته باشد و راحتتر درباره احساسات خود صحبت کند.
سخن پایانی
در این مقاله، شما با پاسخ این پرسش که اختلال دو قطبی چیست، آشنا شدهاید. اختلال دو قطبی در کودکان میتواند چالشی بزرگ و پر استرس برای والدین باشد. اولین و مهمترین گام در مدیریت این شرایط، پذیرش بیماری است. باید به یاد داشت که این کودکان به دلیل شرایطشان ممکن است رفتارهایی غیرمعمول بروز دهند و بعد از آن دچار حس شرمندگی شوند. از این رو، مهم است که هم والدین و هم اطرافیان درک کنند که این رفتارها از کنترل کودک خارج است. همچنین، حمایت اطرافیان و جامعه و پرهیز از سرزنش کودک یا والدین، میتواند به کاهش فشار روانی این خانوادهها کمک کند. این کودکان و خانوادههایشان در بروز این بیماری تقصیری ندارند و شایسته حمایت و همدلی بیشتری هستند.
انتهای پیام
